Bugünlerde “yoncayı kuru ot yerine silaj yapsak olur mu?” sorusu yetiştiricilerimiz tarafından merak edilen konuların en başında gelmektedir. Özellikle ilk ve son biçim yoncanın hava şartları ve yağmur olasılığı nedeniyle kurutulmasındaki güçlükler akla silaj yapılmasını getiriyor. Daha önce silaj denemesi yapılan işletmelerde pek de iyi sonuçlar elde edilmemesi, hatta hayvanlarda hastalıklar oluşturması bu dönemde yetiştiricilerimizin çare aramasına yol açıyor.

Konya’nın Ereğli ilçesinde Ziraat Mühendisi ve aynı zamanda iyi bir yetiştirici olan Duran FİLİKÇİ’de yaptığı balya yonca silajlarının resim ve videolarını paylaşarak özellikle önceki yıl yaptığı yonca silajlarının hayvanlar tarafından sevilerek tüketildiğini ve sütünün artırdığını ifade etmiştir. FİLİKÇİ, bu yılda yonca silajı yapacağını fakat yonca silajı yapım aşamasındaki yapılacaklar, kullanılabilecek katkılar ve silaj kalitesinin belirlenmesi açısından bilgi yetersizliği olduğunu vurgulamıştır.

Yonca, mısır veya çayır otları kadar silolanmaya uygun değildir

Protein içeriğinin yüksek olması, iyi bir silaj olması için gerekli asitliğin sağlanmasını engelleyen tampon madde diye isimlendirilen bazı maddeleri bol miktarda içermesi, şekerlerin az olması ve biçilme döneminde rutubetinin yüksek olması yoncadan bilinen silaj yapılan diğer kaba yem kaynakları kadar kaliteli bir silaj elde edilmesini güçleştirmektedir. Peki bütün bu olumsuz şartlarına rağmen kaliteli yonca silajını yapabilme imkanı yok mudur? Bu konuda elbette bazı önemli öneriler sunulabilir.

Yonca silajı yapımı için soldurma işlemi yapınız

Bugünkü bilimsel veriler, yoncadan silaj yapılması isteniyorsa mutlaka soldurularak kuru maddesinin %40-50 düzeylerine getirilmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır. Çoğu çiftlikte de görüldüğü gibi eğer yoncayı biçtiğiniz gibi silolarsanız içeriğindeki yüksek rutubet nedeniyle çoğunlukla kötü kokulu ve çamur gibi görünümlü olan hayvanların isteyerek tüketmedikleri bir silaj haline gelebilir. Bu gibi yonca silajlarının içeriğinde Clostridialar denilen zehirleme yapıcı bakteriler ile küf yapan mantarlar bol miktarda üremekte, hayvanlarda ciddi hastalıklar oluşturabilmektedirler. Sadece bu kötü yonca silajlarının yedirilmesi nedeniyle çok sayıda işletmede hayvan ölümleriyle karşılaşılabilmektedir.

Yonca biçildikten sonra rutubet oranı yaklaşık %60’dan daha aşağıya ininceye kadar soldurulmalıdır. Daha sonra buradan alınan soldurulmuş yonca parçalanarak klasik yatay silolarda sıkıştırılmalıdır. Son zamanlarda ise sosis silo ya da büyük rulo balya şeklinde hava almayacak şekilde sıkıştırılarak streç film naylonla sarılması daha çok yaygınlaşmıştır. Bu ürüne yabancı ülkelerde daha çok “haylage”, bizim şartlarımızda ise “haylaj” denilmektedir.

Aşağıdaki resimde 2011 yılında ABD Wisconsin Eyalet Üniversitesinde bilimsel çalışmalara katıldığımda çekilen resimde sosis silo içerisinde sıkıştırılan yonca haylajların denemelerinin yapıldığını görmüştüm. Haylaj bugünlerde ABD gibi hayvancılıkta ileri ülkelerde yaygın olarak yedirilmekle birlikte henüz ülkemizde tam olarak işletmelerimizde yapılmaya ve kullanılmaya başlanılmıştır. Bizim de özellikle ilk ve son biçim yoncadan haylaj yapma pratiklerini başlatmamız gerekiyor. Bunda yonca haylajları üzerine araştırmaların ve denemelerin henüz yeterince yapılmamış olmasının da etkili olduğunu düşünmekteyim.

Yonca silajı yaparken hangi katkılar kullanılabilir?

Yonca silajı yaparken özellikle şeker oranını artırmak için melas kaynağı kullanılabilir. Melasın uygulanması zor olması nedeniyle melasa özel bir işlem yapılarak silolama sırasında uygulama kolaylığı sağlayarak silajlarda kullanılabilen akışkan ve donma noktası düşük olan özel bir melas TÜBİTAK AR-GE Sanayi projesi kapsamında Konya firması olan REVA NUTRITION tarafından üretilmiştir ve denemeleri yapılmaktadır. 

Yonca silajı için diğer bir katkı da şekerleri hızla saf laktik aside çeviren inokulantlardır. Yonca silajı hazırlamak için homo-fermantatif inokulantlar kullanılmalıdır. Bunların uygulanmasıyla yonca silajı pH’sının 5’in altına inmesi sağlanabilir.

Eğer tarlada soldurma yapılması mümkün değilse kuru maddesini artırmak için arpa ve buğday unları, kuru pancar posası gibi materyaller yaklaşık %10-15 düzeyine kadar katılabilir. Bugünkü teknoloji şartlarında balya silajları için bu pek mümkün olmayabilir.  

İyi bir yonca silajının (haylaj) özellikleri nelerdir?

İyi bir yonca silajında:

-Kuru maddesi soldurularak artırılmış olmalıdır. Soldurma işlemi sırasında hava durumu ve rüzgar devamlı kontrol edilmeli, temel olarak rutubet düzeyinin %60’ın altına indirilmesi baz alınmalıdır.

-Kısa sürede yedirilecekse 4, uzun süreli yedirilecekse en az 6 kat oksijen bariyerli streç film naylonlarla sarılmadır.

-Açıldığında yapısı bozulmamış, rengi koyulaşmamış veya solmamış olmalı, çamur kıvamında ve görünümünde olmamalıdır. 

-Bu tip balya veya sosis siloda hazırlanan silajlarda delinme ne büyük risktir. Delik olanların dikkatle incelendikten sonra yedirilmesi şarttır.

-En önemli kriterlerden birisi de arzu edilen asitlik durumunu belirten pH analizidir. Özellikle balya haylajda pH 5’i geçmemelidir. 

-Proteinlerin aşırı parçalanması nedeniyle kötü kokulu olmamalıdır. 

Aşağıdaki Tablo 1’de ABD’li araştırıcılar Kung ve Shaver tarafından baklagillere ait silajların kuru maddeleriyle ilişkili olarak olması gereken kalite kriterleriyle ilgili analiz sonuçları verilmiştir1. Tablo 2’de ise Coblentz ve Akins tarafından 2018 yılında balya yonca silajı (haylaj) yapımıyla ilgili olarak yapılan araştırmaların sonuçları derlenerek sunulmuştur (2)

Yonca silajı ne kadar yedirilebilir? 

Yoncadan yapılmış haylajın protein düzeyi yüksektir. Bu nedenle tek başına kaba yem kaynağı olarak yedirilmemeli, kuru yonca, mısır ve diğer buğdaygil silajları ile diğer kaba yem kaynaklarıyla beraber verilmelidir. Günde yaklaşık 10 kg düzeyine kadar süt ineklerine yedirilebilir. Özellikle süt veren koyun ve keçiler için de ideal bir yemdir, 100 kg canlı ağırlık için 1-1.5 kg kadar yedirilebilir. Yonca silajı yedireceğinizde konsantre ya da fabrika yemlerinden gelen proteini biraz düşürebilirsiniz. Kalsiyum bakımından zengin olacağı için rasyon fosfor katkısı da yapmayı unutmayınız. 

Yonca silajı yedirirken nelere dikkat edilmelidir?

Kaliteli bir yonca silajı elde edemeyen işletmelerde pH düzeyi 5’i geçen silajları yediren işletmelerde halk arasında çelerme denilen enterotoksemi, mide ve barsak kanamaları, mide tıkanması ve dönmesi gibi ciddi hastalıkların yaygın gözlenme durumu nedeniyle yedirme miktarı oldukça azaltılmalı ve çoklu Clostridia aşıları sık aralıklarla yapılmalıdır. Bunun dışında toksin bağlayıcıların kullanımı unutulmamalıdır.

Yonca silajı, dünyada modern hayvancılık yapan ülkelerde yaygınlaşan, Türkiye şartlarında ise henüz yeterince yapılmayan fakat mutlaka yapılarak yedirilmesi gereken bir yem maddesidir. Bu amaçla Ar-Ge çalışmaları, mekanizasyonu ve uygulamaları teşvik kapsamına alınmalıdır.